AWARE ve Yakın Ölüm Deneyimleri

Önce hangi olayı konuştuğumuzu bilelim

Yakın ölüm deneyimi, çoğunlukla ölüm tehlikesi yaşamış kişinin sonradan anlattığı, ışık görme, kendini bedenden ayrı hissetme, yaşamını gözden geçirme veya güçlü huzur gibi unsurlar taşıyabilen yaşantılar için kullanılan bir addır. Her anlatı aynı değildir. Hepsi kalp durması sırasında da yaşanmamıştır. Kalp durması geçirmiş birinin ne zaman bilinçli olduğu veya belirli bir anıyı ne zaman oluşturduğu ise çoğu zaman kesin saptanamaz.

Burada “klinik ölüm” sözü yanıltıcı kullanılabilir. Canlandırma ile döndürülen hasta, geri dönüşü olmayan ölümden dönmüş biri olarak ele alınmamalıdır. Tıbbi durum ile felsefi ve teolojik iddiayı birbirine karıştırdığımızda hastanın anlattığını da yanlış yorumlarız.

AWARE I ne aradı?

2014’te yayımlanan AWARE I, kalp durması sonrası hayatta kalanların bilişsel deneyimlerini sistemli biçimde araştırdı. Makalenin özeti, geniş bir deneyim yelpazesinden söz eder; tam farkındalık bildiren küçük bir gruba da dikkat çeker. Bununla birlikte, olay anının belirlenmesi, geri dönüp görüşme yapılabilen hasta sayısı ve bağımsız doğrulama sınırları sonucu temkinli okumayı gerektirir. Araştırmanın kendi verisini ayrıntılı incelemek için AWARE I dosyasına geçin.

Bir anlatı tıbbi olayın bazı ayrıntılarıyla örtüşebilir. Bu ilginçtir. Yine de bunun deneyimin tüm yorumunu doğruladığını söylemek için ayrı kanıt gerekir. İleri sürülen görsel veya işitsel farkındalık iddialarında hedeflerin önceden konması ve sonra bağımsız olarak doğrulanması özellikle önemlidir.

AWARE II ne ekledi?

2023’te yayımlanan AWARE II, çok merkezli bir araştırmada canlandırma sırasındaki bilinç ve deneyim kategorilerini inceledi. Makale, canlandırma sırasında beliren farkındalık, canlandırma sonrası yaşantı, rüya benzeri yaşantı ve ölümü hatırlamaya ilişkin aşkın anlatılar arasında ayrım yapar. Bu ayrım kıymetlidir: “Hasta bir şey hatırladı” ifadesi, tek bir tür olay yaşandığı anlamına gelmez.

Çalışmanın EEG verileriyle ilgili kamuya yansıyan yorumları da ölçülü okumak gerekir. Ölçülen elektriksel etkinlik, kişisel bir deneyimin her ayrıntısını veya ölüm sonrası yaşamı tek başına doğrulamaz. AWARE II dosyası araştırma tasarımını, örneklem kaybını ve sonuçları ayrı ayrı inceler; EEG dosyası da sonraki tartışmaları ele alır.

Hollanda çalışmasının yeri

van Lommel ve çalışma arkadaşları, on Hollanda hastanesinde canlandırılmış 344 hastayı izledi. İleriye dönük tasarım, sonradan seçilmiş yalnız çarpıcı hikâyeleri toplamaktan daha güçlüdür. Yine de araştırma, yaşananların bütün nedenlerini ve metafizik anlamlarını çözmez. Bulgudan “bilinç kesinlikle beyinden bağımsızdır” veya “hiçbir olağan dışı şey olmadı” sonucuna tek adımda atlamak araştırmanın kendisini aşar.

İman için kanıt mı, soru için veri mi?

Hristiyan, birinin anlatısını kendi öğretisinin reklamına dönüştürmek zorunda değildir. Bir anlatı Kutsal Kitap’la uyuşsa da uyuşmasa da önce yaşanmış bir insan deneyimidir. İsa Mesih’in dirilişinin kanıtı olarak ise kişisel canlandırma öykülerinden çok, tarihsel tanıklık ve Kutsal Kitap metinleri incelenir (1. Korintliler 15:3-8). Kutsal Kitap’ın geleceğe dönük umudu, yalnız bedenden ayrılma hissi değil, Mesih’te diriliştir (1. Korintliler 15:42-58).

Yakınını kaybetmiş biriyseniz, başkasının deneyiminden sevdiğiniz kişinin durumuna ilişkin kesin hüküm çıkarmak zorunda değilsiniz. İnsanın özlemi anlaşılır; fakat bu alanın belirsizlikleri üzerine ağır bir kesinlik kurmak adil değildir. Araştırmanın dürüst sınırı, teolojik umudu zayıflatmaz. Onu yanlış bir dayanağa bağlamaktan korur.

Anlatıların benzerliği ve farklılığı

Bazı öğeler farklı anlatılarda tekrar eder: parlak bir ışık, güçlü huzur, bedenin dışındaymış gibi hissetme. Bu tekrar ciddiye alınmaya değer. Fakat tekrar eden bir deneyim kalıbı, bütün anlatıların aynı fiziksel zamanda yaşandığını veya aynı kaynaktan geldiğini tek başına göstermez. Anlatılar arasında korku, karanlık veya belirsizlik taşıyanlar da bulunur. Yalnız kendi görüşümüzü destekleyen hikâyeleri seçersek araştırma yapmış olmayız.

Kültür ve dil de rol oynar. İnsan sıra dışı bir olayı anlatırken bildiği sözcüklere başvurur. Bu, “herkes uyduruyor” demek değildir. Bir olayın yaşanmasıyla onun nasıl hatırlandığı, anlatıldığı ve yorumlandığı arasında birkaç adım bulunduğunu kabul etmektir. Bu yüzden tanıklığı dinlerken insanı ciddiye almakla açıklamayı sınamak birlikte yürüyebilir.

Araştırmacının ve okuyucunun sorumluluğu

Hastanın kırılgan durumunu haber değeri uğruna kullanmamak gerekir. Çarpıcı bir anlatıyı “ölüm sonrası garanti” gibi pazarlamak, onu yaşayan kişiye ve okuyan yaslılara da haksızlık eder. Tam karşısındaki alaycı tavır da aynı ölçüde sığdır. Bir çalışmayı değerlendirirken sayılara, yöntem bölümüne ve araştırmacıların kendi sınırlılık açıklamalarına bakın. Popüler özetin atladığı şey çoğu kez tam oradadır.

İmanlı bir kişi için bu araştırmalarla ilgilenmenin daha iyi yolu, kendi umuduna kanıt yetiştirme telaşı değildir. Acil serviste çalışan birinin veya canlandırılmış bir hastanın anlattıklarını dürüstçe dinlemek, sonra bunları Kutsal Kitap’ın öğrettiği dirilişle aynı şey saymadan tartmaktır. İsa Mesih’in dirilişi, başka insanların yoğun yaşantılarına ihtiyaç duyduğu için gerçek sayılmaz; kendi tanıklık kaynakları üzerinde incelenir.

Araştırma kaynakları

• AWARE I, Resuscitation (2014).
• AWARE II, Resuscitation (2023).
• van Lommel ve diğerleri, The Lancet (2001).
• 1. Korintliler 15, TCL02.