AWARE I Araştırması Ne Gösterdi?

GİRİŞ

Kalbi duran bir insanın çevresinde ne olup bittiğini hatırlaması mümkün mü? Yakın ölüm deneyimleriyle ilgili anlatılar uzun zamandır var. İnsanlar bedenlerinden ayrıldıklarını, odadaki konuşmaları duyduklarını, kendilerini yukarıdan gördüklerini veya olağanüstü bir berraklık yaşadıklarını anlatıyorlar. Sorun şu: Bu anlatılar çoğunlukla olaydan sonra aktarılıyor. Dolayısıyla neyin ne zaman yaşandığını ve anlatılan ayrıntıların ne kadarının gerçekten doğrulanabileceğini bilmek zor.

AWARE I tam bu noktada önemliydi. Sam Parnia ve çalışma arkadaşları, kardiyak arrest geçiren hastalarda bildirilen bilinç ve anıları sistematik biçimde incelemek ve özellikle “kendimi yukarıdan gördüm” türü iddiaları önceden yerleştirilmiş görsel hedeflerle sınamak istedi. Çalışma 2014’te Resuscitation dergisinde yayımlandı.

Araştırma kısa sürede iki aşırı yoruma çekildi. Bazı haberler “bilim ölümden sonra bilinci kanıtladı” havasına girdi. Bazı eleştiriler ise “gizli resmi kimse görmedi; demek ki araştırma başarısız” dedi. İkisi de fazla kolay.

AWARE I’in gerçek değeri daha sınırlı ve daha ilginçtir: Kardiyak arrest sırasında veya hemen çevresinde oluştuğu düşünülen deneyimleri ciddi biçimde araştırmaya değer bir bilimsel soru hâline getirdi. Fakat metafizik sonucu çözmedi.

AWARE I NE YAPTI?

Araştırma, ABD, Birleşik Krallık ve Avusturya’daki hastanelerde yürütülen çok merkezli, ileriye dönük bir gözlemsel çalışmaydı. Toplam 2.060 kardiyak arrest olayı araştırma havuzuna girdi.

Bu sayı ilk bakışta çok büyük görünüyor. Fakat AWARE I’in bilinç ve hatıra sonuçları 2.060 kişinin tamamından elde edilmedi. Kardiyak arrest çok ağır bir tıbbi olaydır; birçok kişi hayatta kalamaz, yaşayanların da hepsi görüşme yapabilecek durumda olmaz.

Hasta akışı kabaca şöyleydi. Tablo, büyük başlangıç sayısıyla gerçekten görüşülebilen hasta sayısı arasındaki farkı görünür kılar:

Bu rakamlar önemli bir yanlış anlamayı önler. Çalışmadaki “yaklaşık %9 NDE”, 2.060 kardiyak arrestin %9’u değildir. Bu oran, ayrıntılı ikinci görüşmeyi tamamlayan 101 kişinin dokuzundan gelir.

Yani AWARE I bize “kardiyak arrest yaşayan insanların şu kadarı kesin NDE yaşar” biçiminde güvenilir bir toplum oranı vermiyor. Sağ kalan ve görüşme yapılabilen seçilmiş bir grubun deneyimlerini gösteriyor.

GİZLİ RESİMLER NEDEN YERLEŞTİRİLDİ?

Çalışmanın en yaratıcı yönü buydu. Hastanelerde resüsitasyonun sık yapıldığı bazı alanlara raflar yerleştirildi. Rafların üst yüzeyine, yatakta yatan kişinin normal görüş alanından görülemeyecek görseller kondu.

Mantık basitti: Bir hasta daha sonra “bedenimin dışındaydım, tavana yakın bir yerden aşağı bakıyordum” derse ve yalnız yukarıdan görülebilecek resmi doğru tanımlarsa, araştırmacıların elinde sıradan bir anlatıdan daha güçlü bir veri olacaktı.

Fakat uygulama beklendiği kadar verimli olmadı. Kardiyak arrestlerin yalnız bir bölümü görsel hedeflerin bulunduğu alanlarda gerçekleşti. En dikkat çekici iki farkındalık vakasında da hedef rafı yoktu. Bu nedenle çalışma, tam sınamak istediği iddiayı en önemli vakalarda doğrudan sınayamadı.

Sonuç açık: Hiçbir hasta gizli görsel hedefi doğru tanımlamadı. Bu negatif sonuç saklanmamalıdır. Fakat bundan “beden dışı deneyimler çürütüldü” sonucu da çıkmaz; çünkü açık farkındalık anlatan iki vaka, hedef testinin uygulanabildiği odalarda değildi. Test pozitif kanıt üretmedi, ama tartışmayı da tek başına kapatmadı.

EN ÇOK KONUŞULAN HASTA NE ANLATTI?

AWARE I’in kamuoyunda en çok konuşulan kısmı, 57 yaşındaki bir erkek hastanın anlatısıydı. Hasta kardiyak arrest sırasında kendisini odanın üst kısmından aşağı bakıyormuş gibi algıladığını söyledi. Resüsitasyon sırasında bazı kişileri, işlemleri ve sesleri hatırladığını anlattı.

Araştırmacılar, bu anlatının bazı parçalarını tıbbi kayıtlarla ve ekipte bulunan kişilerle karşılaştırdı. Özellikle otomatik defibrilatörün sesli komutlarına ilişkin hatırladığı bir ayrıntı ve odadaki bir sağlık çalışanına ilişkin betimleme olayla uyumlu bulundu.

Çalışma bu nedenle hastanın deneyimini tamamen rastgele veya bütünüyle yanlış bir anlatı saymadı. Makalenin özetinde “doğrulanabilir bir bilinçli farkındalık dönemi” ifadesi kullanıldı.

Ancak burada kelimeleri dikkatle seçmek gerekir. “Doğrulanabilir” demek, hastanın gizli resmi gördüğü veya bilincinin beyinden bağımsız olduğu doğrulandı demek değildir. Doğrulanan şey, anlatısındaki bazı dış olayların gerçek resüsitasyon süreciyle uyuşmasıdır.

Daha da önemlisi, bu hasta o sırada EEG ile izlenmiyordu. Dolayısıyla “beyni tamamen işlevsizdi ama yine de bilinçliydi” cümlesini doğrudan bu çalışmanın ölçümü olarak söyleyemeyiz.

“ÜÇ DAKİKA BOYUNCA BİLİNCİ VARDI” DENEBİLİR Mİ?

Bu vaka genellikle “kalbi durduktan üç dakika sonra bile bilinçliydi” şeklinde aktarılır. Bu ifade, dikkatli kullanılmazsa çalışmanın ölçmediği bir kesinlik yaratır.

Araştırmacılar bazı hatırlanan olayları resüsitasyon zaman çizelgesiyle karşılaştırarak deneyimin kardiyak arrestten birkaç dakika sonraya uzanmış olabileceğini düşündüler. Fakat hastanın bilinci saniye saniye ölçülmedi. Sürekli EEG kaydı yoktu; deneyimin başlangıç ve bitiş anını gösteren doğrudan bir beyin ölçümü de yoktu.

Bu nedenle daha doğru ifade şudur: Hastanın anlattığı bazı olaylar, resüsitasyonun kardiyak arrestten birkaç dakika sonraki bölümüne karşılık geliyor olabilir. Bu önemli bir gözlemdir, ama kesintisiz üç dakikalık bilinç ölçümü değildir.

“KALBİ DURDUYSA BEYNİ DE TAMAMEN KAPANMIŞ OLMALI” MI?

Hayır. Kardiyak arrest çok ciddi biçimde beyne giden kan akımını azaltır; fakat kardiyak arrest ile beyin ölümü aynı şey değildir. CPR’ın amacı göğüs basılarıyla sınırlı da olsa dolaşımı sürdürmek ve beyne kan ulaştırmaya çalışmaktır.

Bugün CPR sırasında bazı hastalarda bilinç belirtilerinin ortaya çıkabildiğini biliyoruz. Literatürde bunun için “CPR-induced consciousness” ifadesi kullanılıyor. Bazı hastalar göğüs basıları sürerken hareket edebilir, gözlerini açabilir veya çevrelerine tepki verebilir. Bu sık görülen bir durum değildir; ama biyolojik olarak mümkün olduğunu göstermesi önemlidir.

Bu sonraki bilgi AWARE I’in ilginçliğini ortadan kaldırmaz. Tam tersine çalışmayı daha doğru yere koyar. 2014’te “beyin işlevi beklenmiyordu” diye yorumlanan durumun, her hastada “beyinde hiçbir işlev kesinlikle mümkün değildi” anlamına gelmediğini artık daha açık görüyoruz.

Bu nedenle AWARE I’deki vaka iki farklı aşırı yoruma karşı korunmalıdır. Ne “beyin kesinlikle tamamen kapalıydı, dolayısıyla ruh bedenden ayrılmış olmalı” diyebiliriz ne de “CPR sırasında beyin biraz çalışabilir, demek ki bütün NDE’ler açıklanmıştır.” İki sonuç da veriden daha ileri gider.

AWARE I NEYİ GERÇEKTEN GÖSTERDİ?

Çalışmanın değeri tek bir şaşırtıcı hikâyede değil, birkaç noktayı sistematik biçimde görünür hâle getirmesinde yatıyor. Birincisi, kardiyak arrestten sağ çıkan bazı insanlar, olay çevresine ilişkin yapılandırılmış anılar bildiriyor. Bu deneyimleri “uydurma” diyerek baştan çöpe atmak bilimsel değildir.

İkincisi, deneyimlerin hepsi aynı türde değildir. Korku, ışık, aile, canlılar, déjà vu, baskı hissi veya resüsitasyon olaylarını hatırlama gibi farklı temalar görülür. “NDE” tek biçimli bir paket değildir.

Üçüncüsü, dış dünyaya ilişkin doğru ayrıntılar bildiren vakalar ciddi biçimde araştırılmaya değerdir. Çünkü yalnız öznel deneyim değil, olayla karşılaştırılabilir bilgi söz konusudur.

Dördüncüsü, çalışmanın kendi en güçlü nesnel testi — gizli görsel hedef — pozitif sonuç vermemiştir. Bu başarısızlık gizlenirse araştırma abartılmış olur.

Beşincisi, deneyimin tam zamanını ve o sıradaki beyin durumunu ölçememek en önemli açıklık olarak kalmıştır. AWARE II’nin EEG ve beyin oksijenlenmesini araştırmaya eklemesinin nedeni de büyük ölçüde budur.

PEKİ BU VAKA NASIL AÇIKLANABİLİR?

Tek bir açıklamayı “kanıtlandı” diye seçemeyiz. Birkaç olasılık masada kalır.

Hasta CPR sırasında kısmen geri dönen beyin işlevi sayesinde bazı sesleri veya olayları algılamış olabilir. İşitsel bilgi daha sonra zihinde görsel bir sahneye dönüşmüş olabilir. Bellek, olay sonrasında duyulan veya görülen bilgilerle yeniden kurulmuş olabilir. Deneyimin bazı parçaları dolaşımın geri gelmesine yakın bir anda oluşmuş olabilir.

Bunların yanında, bilincin beyin etkinliğine bütünüyle indirgenemeyeceğini savunan metafizik yorum da tartışmada yer alır. Fakat AWARE I bu olasılıklar arasında deneysel olarak seçim yapacak veriye sahip değildi.

Burada iyi bilimsel tutum “bilmiyoruz” diyebilmektir. Açıklayamadığımız bir şey otomatik olarak ruhun kanıtı değildir; aynı şekilde bugün tam açıklayamamamız, deneyimin anlamsız veya önemsiz olduğunu da göstermez. Bu nedenle seçenekleri açık tutmak, sonucu belirsizleştirmek değil veriye sadık kalmaktır.

BU TÜR BİR ARAŞTIRMAYI YAPMAK NEDEN BU KADAR ZOR?

AWARE I’i değerlendirirken yalnız sonuçlara değil, araştırmanın neden bu kadar güç olduğuna da bakmak gerekir. Kardiyak arrest planlanmış bir laboratuvar olayı değildir. Araştırmacı “şimdi arrest başlasın, cihazları yerleştirelim” diyemez. Öncelik her zaman hastayı yaşatmaya çalışmaktır. Bilimsel ölçüm, resüsitasyonun önüne geçemez.

Üstelik çalışmanın en çok ihtiyaç duyduğu insanlar, olayın en ağır kısmını yaşamış kişilerdir. Birçok hasta hayatta kalmaz. Yaşayanların bir kısmı yoğun bakım, beyin hasarı, ilaçlar veya genel sağlık durumu nedeniyle görüşme yapamaz. Görüşme yapılabilen kişi sayısı bu yüzden başlangıçtaki büyük sayıdan hızla küçülür.

Hafıza da ikinci bir zorluktur. Bir insan güçlü bir deneyim anlatabilir ve bunu içtenlikle doğru hatırlıyor olabilir. Fakat hafızanın kendisi kamera kaydı değildir. Beyin olayın parçalarını birleştirebilir; daha sonra duyulan bilgiler anıya karışabilir; rüya benzeri deneyim gerçek çevresel seslerle birleşebilir. Bunları söylemek hastayı “uydurmakla” suçlamak değildir. Hafızanın bütün insanlarda çalışma biçiminin bir parçasıdır.

Bir başka sorun zamanlamadır. Deneyim gerçekten kalbin durduğu anda mı oluştu, CPR sürerken mi, dolaşım geri gelirken mi, yoksa kişi yoğun bakımda uyanmaya yaklaşırken mi? Sonradan anlatılan bir hatıra çoğu zaman kendi üzerine kesin bir zaman damgası taşımaz.

Bu nedenle AWARE gibi çalışmaların gücü, olağanüstü bir hikâye bulmaktan çok, hikâyeyi önceden belirlenmiş ölçümler ve dış kayıtlarla sınamaya çalışmasında yatar. AWARE I’in bazı soruları çözememesi, soruların kolay olduğunu değil, tam tersine ne kadar zor olduğunu gösterir.

DERİNLEŞMEK İSTEYENLER İÇİN — ARAŞTIRMA NOTLARI

AWARE I’in teknik ayrıntılarına girmek isteyenler için birkaç nokta ana metnin sonucunu anlamaya yardım eder:

• Çalışma randomize bir tedavi deneyi değil, çok merkezli ileriye dönük gözlemsel bir araştırmaydı.
• NDE sınıflandırmasında Greyson NDE Ölçeği kullanıldı; 101 ayrıntılı görüşmenin dokuzu eşik puanı karşıladı.
• İki kişi resüsitasyon sırasında görsel/işitsel farkındalık bildirdi; bunlardan yalnız biri ayrıntılı doğrulama için yeterli veriye sahipti.
• Gizli görsel hedeflerin bulunduğu alanlar bütün kardiyak arrest alanlarını kapsamıyordu. Bu nedenle testin gerçek fırsat sayısı sınırlı kaldı.
• En çok konuşulan vaka sırasında sürekli EEG veya serebral oksijenlenme ölçümü yoktu. Beynin tam olarak hangi durumda olduğunu doğrudan bilmiyoruz.
• Sonraki CPR araştırmaları, resüsitasyon sırasında bilinç belirtilerinin bazı hastalarda mümkün olduğunu ve kardiyak arrestin “geri döndürülemez beyin ölümü” ile eş anlamlı olmadığını daha açık gösterdi.

Bu ayrıntılar çalışmayı değersizleştirmez. Yalnızca onun taşıyabileceği sonucu doğru boyutta tutar.

KUTSAL KİTAP VE REFORM TEOLOJİSİ AÇISINDAN

MezardanSonra.com için AWARE I önemli bir araştırmadır; fakat Hristiyan ölüm sonrası umudunun temeli değildir. Kutsal Kitap insanı yalnız biyolojik süreçlerden ibaret görmez; ölümde beden ile ruh arasındaki ayrımı ve sonunda bedensel dirilişi öğretir. Reform geleneği de insanın ölümde yok olmadığını, nihai umudun ise diriliş olduğunu savunur.

Fakat bu öğretinin doğruluğunu AWARE I’e bağlamak hata olur. Yarın bütün NDE araştırmaları farklı bir nörolojik açıklamayla yorumlansa bile İsa Mesih’in dirilişi, son yargı ve diriliş umudu bu nedenle çökmez. Aynı şekilde AWARE I’de açıklanması zor bir vaka bulunması da Kutsal Kitap öğretisini laboratuvar yoluyla kanıtlamaz.

Bilimin burada yapabileceği daha sınırlıdır: Kardiyak arrest ve resüsitasyon sırasında insan deneyiminin ne kadar karmaşık olduğunu araştırmak. Teoloji ise insanın ölüm karşısındaki nihai durumunu Tanrı’nın vahyinden öğrenir.

Bu sınır iki alanı küçültmez; ikisini de kendi işini doğru yapmaya zorlar. Böylece bilimsel araştırma teolojiye dönüştürülmez, teoloji de klinik ölçüm gibi sunulmaz.

SONUÇ — AWARE I’İN GERÇEK AĞIRLIĞI

AWARE I’in en önemli sonucu “ölümden sonra yaşam bulundu” değildir. Araştırma böyle bir şey göstermedi.

Ama “hiçbir şey olmadı” demek de doğru değildir. Kardiyak arrestten sağ kalan bazı kişiler güçlü ve yapılandırılmış deneyimler bildirdi. Bir hastanın resüsitasyona ilişkin bazı anıları dış kayıtlarla uyuştu. Bu, bilinç ve hafızanın kardiyak arrest çevresinde nasıl oluştuğu sorusunu ciddiye almamız için yeterlidir.

Öte yandan gizli görsel hedef testi pozitif değildi. Deneyimin tam zamanı ölçülemedi. En çok konuşulan hastanın beyin etkinliği olay sırasında kaydedilmedi. Bu yüzden çalışma, bilincin beyinden bağımsız olduğunu kanıtlamadı.

AWARE I’in gerçek katkısı daha mütevazı ama daha sağlamdır: Ölümün eşiğindeki bilinç hakkında kolay cümleler kurmamamız gerektiğini gösterdi ve daha iyi tasarlanmış araştırmalar için yolu açtı. Bilmediğimiz yerde boşluğu sansasyonla doldurmak yerine, soruyu açık tutmak burada daha dürüsttür.

İLGİLİ İÇERİKLER

• AWARE II Araştırması Ne Gösterdi?
• Kalp Durduktan Sonra Beyin 60 Dakika Çalışmaya Devam mı Ediyor?
• NDE’ler Cenneti Kanıtlıyor mu?
• Klinik Ölüm ile Geri Döndürülemez Ölüm Aynı Şey mi?