AWARE II Araştırması Ne Gösterdi?

GİRİŞ

AWARE I yayımlandığında büyük soru açıktı: Kardiyak arrestten sağ kalan bazı kişiler neden bu kadar belirgin anılar anlatıyor ve bu deneyimlerin oluştuğu sırada beyinde ne oluyor? AWARE II bu soruya daha doğrudan yaklaşmaya çalıştı. Araştırmacılar yalnız hastalarla sonradan görüşmekle yetinmedi. Resüsitasyon sırasında beyin elektriksel etkinliğini izlemek, beynin ne kadar oksijen aldığını ölçmek ve önceden bilinmeyen görsel ve işitsel hedeflerle farkındalık iddialarını sınamak istedi.

Bu nedenle AWARE II, yakın ölüm deneyimleri tartışmasında önemli bir adım oldu. Fakat medya başlıkları çalışmanın önüne geçti. “İnsanlar öldükten bir saat sonra bile bilinçliydi”, “bilim ölümden sonra yaşamı gösterdi” veya tam tersine “EEG bulundu, NDE tamamen beyin olayıdır” gibi cümleler dolaşıma girdi.

Çalışmanın gerçek sonucu bunların hiçbirine sığmıyor. Daha dikkatli bir okuma, hem ilginç bulguları hem de açık kalan boşlukları birlikte görmeyi gerektiriyor.

AWARE II NEYİ FARKLI YAPTI?

AWARE I’de en büyük eksiklerden biri, ilginç deneyimlerin yaşandığı sırada beynin doğrudan izlenmemesiydi. AWARE II bu eksikliği gidermeye çalıştı.

Hastane içi kardiyak arrest başladığında araştırma cihazlarının mümkün olduğunca erken devreye sokulması planlandı. EEG ile beynin elektriksel etkinliği, alın bölgesinden yapılan bir ölçümle de beyne ulaşan oksijenlenme düzeyi takip edildi. Aynı zamanda bilgisayar ekranı ve kulaklıklarla görsel ve işitsel hedefler verildi.

Amaç yalnız “hasta bir şey hatırladı mı?” diye sormak değildi. Daha güçlü üç soru vardı:

• Hasta bir deneyim bildirdi mi?
• Bildirdiği deneyimin dış dünyaya ait bir parçası nesnel olarak sınanabilir mi?
• O sırada beynin elektriksel etkinliği hakkında elimizde veri var mı?

Bu tasarım, NDE araştırmalarını yalnız tanıklık toplamaktan daha ölçülebilir bir alana taşımaya çalıştı. Ancak bu üç veri türünün her hastada aynı anda elde edilememesi, çalışmanın ileride karşılaşacağı temel sınırlılığı da oluşturdu.

567 KİŞİDEN 28 GÖRÜŞMEYE

Çalışmanın rakamları yine paydalarıyla birlikte okunmalıdır. Özellikle %39,3 gibi oranların hangi küçük gruptan üretildiğini görmeden yorum yapmak yanıltıcı olur:

Bu nedenle çok tekrarlanan %39,3 rakamı bütün 567 hastanın %39,3’ünün bilinçli kaldığı anlamına gelmez. Bu oran, görüşmeyi tamamlayan 28 kişinin 11’inden gelir.

Bu 11 kişi de tek tip deneyim anlatmadı. Araştırmacılar deneyimleri birkaç gruba ayırdı: CPR sırasında çevreye kısmen dönme, dolaşım geri geldikten sonraki deneyimler, rüya benzeri yaşantılar ve araştırmacıların “recalled experience of death — RED” diye adlandırdığı daha aşkın deneyimler.

Bu sınıflandırma yararlıdır; çünkü bütün anıları “NDE” adı altında tek sepete atmanın ne kadar kaba bir yaklaşım olduğunu gösterir. Bir kişinin CPR sırasında gözlerini açmasıyla, bir başkasının parlak ışık veya ölen yakınlarla ilgili bir deneyim anlatması aynı olgu değildir.

GİZLİ GÖRSEL VE İŞİTSEL TESTLER NE SONUÇ VERDİ?

AWARE II, AWARE I’deki gizli görsel hedef fikrini daha teknolojik bir biçimde sürdürdü. Hastaların normal koşullarda bilemeyeceği görsel ve işitsel uyaranlar kullanıldı. Amaç, sonradan bildirilen farkındalığın dış dünyaya ilişkin bağımsız bir doğrulamasını elde etmekti.

Sonuç burada oldukça nettir: Hiç kimse gizli görsel hedefi tanımlamadı. Bir kişi işitsel uyaranı doğru belirledi. Bu ilginçtir ama tek başına büyük bir sonuç taşıyamaz. CPR sırasında işitsel işlemenin ne kadar korunabileceği, kişinin uyarıyı hangi anda aldığı ve tek doğru yanıtın şansla ilişkisi gibi sorular vardır.

Dolayısıyla AWARE II’de de “hasta yalnız beden dışından görülebilecek gizli görüntüyü bildi” şeklinde bir nesnel doğrulama yoktur. Bu negatif sonuç araştırmanın aleyhine saklanacak bir şey değildir. Tam tersine, çalışmayı güvenilir biçimde okumak için önemlidir. Bilimsel bir deney, beklenen pozitif sonucu üretmediğinde bu da veridir.

EEG BULGUSU NEDEN BU KADAR KONUŞULDU?

EEG beynin elektriksel etkinliğini kafa derisinden ölçer. AWARE II’de araştırmacılar, kardiyak arrest ve devam eden CPR sırasında beynin elektriksel etkinliğinin zaman içinde nasıl değiştiğini izlemeye çalıştı.

Beklendiği gibi, birçok kayıtta ciddi baskılanma ve düşük etkinlik görüldü. Fakat bazı hastalarda CPR devam ederken daha düzenli elektriksel örüntüler yeniden ortaya çıktı. Makale, delta, theta ve alfa gibi bazı ritimlerin kardiyak arrest başlangıcından 35–60 dakika sonra bile görülebildiğini bildirdi.

Bu bulgu önemlidir. Çünkü “kalp durduktan birkaç saniye sonra beyin mutlak biçimde kapanır ve resüsitasyon boyunca hiçbir düzenli etkinlik geri gelemez” şeklindeki basit modeli desteklemez.

Fakat burada çok kritik bir kelime var: CPR sırasında. Bu hastalar tedavisiz biçimde bir saat boyunca ölü bırakılmış kişiler değildi. Göğüs basıları, solunum desteği, ilaçlar ve diğer canlandırma girişimleri sürüyordu. CPR normal dolaşım kadar etkili değildir ama beyne bir miktar kan ve oksijen ulaştırmayı amaçlar.

Bu yüzden “ölümden bir saat sonra beyin yeniden çalıştı” cümlesi yanıltıcıdır. Daha doğru ifade şudur: Uzamış resüsitasyon sırasında bazı hastalarda daha organize beyin elektriksel etkinliği yeniden gözlenebildi.

AWARE II NEYİ GÖSTERDİ?

Çalışmanın en sağlam katkılarını birkaç noktada toplayabiliriz. Birincisi, kardiyak arrestten sağ çıkan bazı insanlar, arrest veya resüsitasyon çevresine ilişkin belirgin deneyimler bildiriyor. Bu deneyimler tek tip değildir ve bilimsel olarak ciddiye alınmayı hak eder.

İkincisi, CPR sırasında beynin elektriksel etkinliği her hastada basitçe düz bir çizgiye dönüşüp öyle kalmıyor. Bazı vakalarda uzun süren resüsitasyon boyunca daha organize etkinlik yeniden görülebiliyor.

Üçüncüsü, bu EEG bulguları ile hatırlanan deneyimlerin doğrudan bağlantısı gösterilemedi. Çalışma “işte bu EEG paterni NDE’nin biyolojik imzasıdır” noktasına ulaşmadı.

Dördüncüsü, gizli görsel hedef deneyi yine pozitif sonuç üretmedi. Bir işitsel hedef sonucu bulundu, ancak tek vaka büyük iddialar için yeterli değildir.

Beşincisi, ölüm sürecini araştırırken “kalp durdu = beyin ölümü = bilinç artık imkânsız” şeklindeki tek satırlık denklemin yetersiz olduğu daha açık hâle geldi.

AWARE II NEYİ GÖSTERMEDİ?

AWARE II ölümden sonra yaşamı kanıtlamadı. Araştırma geri döndürülemez biçimde ölmüş insanların sonraki yaşamını ölçmedi; resüsitasyon uygulanan kardiyak arrest hastalarını araştırdı. Ruhu tespit etmedi. EEG, oksijenlenme cihazı veya görsel hedef sistemi ruhu ölçen araçlar değildir.

NDE’nin bütünüyle beyinde üretildiğini kanıtlamadı. Çünkü deneyim ile EEG aynı kişilerde zaman açısından eşleşmedi. Bilincin beyinden bağımsız olduğunu da kanıtlamadı. Organize EEG’nin görülmesi, CPR sırasında en azından bazı beyin süreçlerinin devam veya yeniden ortaya çıkabildiğini gösterir.

Kardiyak arrest ile beyin ölümünün aynı olduğunu göstermedi. Bunlar farklı klinik durumlardır. Bu sınırlar, çalışmanın değerini azaltmaz. Tam tersine bilimsel iddianın nereye kadar uzanabildiğini gösterir.

BU ÇALIŞMA NEDEN HÂLÂ ÖNEMLİ?

AWARE II’nin önemini yalnız “kaç kişi NDE anlattı?” sorusuyla ölçersek asıl yeniliği kaçırırız. Araştırma, insanın öznel anlatısıyla beynin fizyolojik ölçümünü aynı resüsitasyon sürecinde bir araya getirmeye çalıştı. Bu kolay bir iş değildir. Kardiyak arrest aniden gelişir; sağlık ekibinin bütün dikkati hastayı yaşatmaya yönelir ve araştırma cihazlarının tıbbi müdahaleyi aksatmaması gerekir.

Bu yüzden AWARE II’de birçok hastadan eksiksiz veri alınamadı. Bir kişide EEG kaydı olabilir ama daha sonra görüşme yapılamayabilir. Başka biri sağ kalıp ayrıntılı bir deneyim anlatabilir ama arrest sırasında kullanılabilir EEG verisi bulunmayabilir. Tam da bu nedenle “aynı kişide aynı anda ne oldu?” sorusu çalışmanın sonunda büyük ölçüde açık kaldı.

Yine de yöntem önemlidir. Gelecekte daha iyi cihazlar, daha hızlı kurulum ve daha büyük örneklemlerle bir hastanın anlattığı deneyim ile o sıradaki beyin etkinliği gerçekten eşleştirilebilirse, tartışma bugünkünden çok daha sağlam bir zemine taşınabilir. AWARE II bu hedefe ulaşmadı; fakat araştırma sorusunu daha ölçülebilir hâle getirdi.

DERİNLEŞMEK İSTEYENLER İÇİN — ARAŞTIRMA NOTLARI

Teknik ayrıntıyla ilgilenen okuyucu için birkaç nokta özellikle önemlidir. Bu bölüm ana sonucu değiştirmez, yalnızca verinin nasıl oluştuğunu biraz daha yakından gösterir:

• Çalışma 25 merkezde yürütülen ileriye dönük hastane içi kardiyak arrest araştırmasıydı.
• 567 arrestten 53 kişi taburculuğa ulaştı; 28 kişi görüşme yapabilecek durumdaydı.
• 28 kişinin 11’i anı veya algılar bildirdi. Bu oran bütün arrest hastalarına genellenmemelidir.
• Araştırmacılar ayrıca 126 kardiyak arrest sağ kalanından oluşan kesitsel bir grubu deneyim türlerini anlamak için kullandı. Bu grup, arrest sırasında EEG ve hedef testine bağlı ana kohortun parçası değildi.
• Gizli görsel hedefte 0 isabet, işitsel uyaranda 1/28 doğru tanımlama bildirildi.
• 35–60 dakikalık EEG bulguları devam eden CPR sırasında kaydedildi.
• Yorumlanabilir EEG verisi ile RED/NDE anlatıları yeterli sayıda aynı hastada buluşmadı.
• Resüsitasyon ortamında hareket, göğüs basıları, elektriksel cihazlar ve defibrilasyon EEG kaydında ciddi artefakt oluşturabilir.
• Çalışma hastane içi kardiyak arresti araştırdı; sonuçlar bütün ölüm biçimlerine veya beyin ölümüne doğrudan genellenemez.

Bu notlar, ana sonucu daha teknik fakat aynı yönde tutar: ilginç veri var; fakat veri metafizik sonucu belirleyecek kadar tamamlanmış değil. Teknik ayrıntı arttıkça sonuç daha sansasyonel değil, daha temkinli hâle geliyor.

KUTSAL KİTAP VE REFORM TEOLOJİSİ AÇISINDAN

AWARE II Hristiyan ölüm sonrası umudunun temeli değildir. Reform teolojisi insanın ölümde yok olmadığını ve nihai umudun bedensel diriliş olduğunu Kutsal Kitap’tan çıkarır; klinik araştırmadan değil.

Bu ayrım önemlidir. Bir bilimsel çalışma NDE’ler için güçlü bir nörolojik açıklama geliştirse Hristiyanlığın diriliş öğretisi bundan dolayı çökmez. Tersine, açıklanması zor bir bilinç vakası bulunması da ruh öğretisini deneysel olarak kanıtlamaz.

Kutsal Kitap’ın insan, ölüm ve diriliş hakkındaki iddiası kendi metinsel ve tarihsel zemini üzerinde değerlendirilmelidir. AWARE II’nin işi başka bir şeydir: kardiyak arrest ve CPR sırasında insan beyninde ve deneyiminde neler olup bittiğini ölçmeye çalışmak.

Bu çalışma teolojiye “kanıt” sağlamaktan çok, aceleci natüralist veya aceleci ruhçu açıklamalara karşı bir uyarı sağlayabilir. İnsan deneyimi, özellikle yaşam ile ölüm arasındaki tıbbi sınırda, düşündüğümüzden daha karmaşıktır.

SONUÇ — AWARE II BİZE NE BIRAKIYOR?

AWARE II’nin haberlere en uygun cümlesi belki “35–60 dakika sonra beyin dalgaları”ydı. Fakat çalışmanın en önemli sonucu bu slogan değildir.

Asıl önemli olan, üç veri türünün aynı araştırmada bir araya getirilmesidir: hastaların hatırladığı deneyimler, beyin ölçümleri ve bağımsız görsel/işitsel testler. Bu yaklaşım, yakın ölüm araştırmalarını yalnız anlatılara dayanan bir alandan daha ölçülebilir sorulara doğru taşımıştır.

Sonuçlar ise hâlâ açık uçludur. Bazı insanlar belirgin deneyimler bildirdi. Bazı hastalarda uzun CPR sırasında organize beyin etkinliği görüldü. Gizli görsel hedef doğrulanmadı. EEG ile deneyim aynı kişilerde yeterince eşleşmedi.

Bu nedenle AWARE II’den çıkarılabilecek en güçlü sonuç şudur: Kardiyak arrest sırasında bilincin ne zaman tamamen kaybolduğu, ne zaman kısmen geri dönebildiği ve hatırlanan deneyimlerin hangi biyolojik süreçlerle ilişkili olduğu hâlâ çözülmüş değildir.

Bu, “bilim hiçbir şey bilmiyor” demek değildir. Tam tersine, iyi bilimin nerede sağlam konuştuğunu ve nerede henüz konuşmaması gerektiğini ayırmaktır.

İLGİLİ İÇERİKLER

• AWARE I Araştırması Ne Gösterdi?
• Kalp Durduktan Sonra Beyin 60 Dakika Çalışmaya Devam mı Ediyor?
• NDE’ler Cenneti Kanıtlıyor mu?
• Klinik Ölüm ile Geri Döndürülemez Ölüm Aynı Şey mi?