Bilim Ölümden Sonra Ne Söylüyor?

Bilim neyi iyi inceler?

Bir hastanın dolaşımı durduğunda sağlık ekibi kalp ritmini, solunumu, beyne giden kan akımını, tedavi zamanını ve iyileşme seyrini kaydedebilir. Hastanın daha sonra anlattıkları da veri sayılır. Araştırmacı şu soruları sorabilir: Anı ne zaman oluşmuş olabilir? O sırada hangi ilaçlar verilmişti? Anlatı tıbbi kayıtlarla uyuşuyor mu? Benzer anlatılar farklı koşullarda da görülüyor mu?

Bu soruların titiz biçimde sorulması, hastanın yaşadığını söylediği şeyi alaya almak anlamına gelmez. Tam tersine, anlatıyı ciddiye almak için hafızanın, zaman algısının ve tıbbi müdahalenin rolünü hesaba katmak gerekir. Ölüm çevresindeki bilinç araştırmaları güçtür; çünkü hasta olay sırasında düzenli biçimde röportaj veremez ve anlatı çoğunlukla iyileşme sonrasında alınır.

Kalp durması ile geri döndürülemez ölüm aynı şey mi?

Kalp durması ölümcül bir acildir. Yine de zamanında müdahaleyle bazı hastalar yaşama dönebilir. Bu yüzden canlandırılmış birinin deneyimi, geri döndürülemez ölümün sonrasından gönderilmiş doğrulanmış bir haber gibi sunulmamalıdır. Ayrıntılı açıklama için klinik ölüm ile geri döndürülemez ölüm ayrımına bakın.

Burada iki aceleci sonuçtan kaçınmak gerekir. “Beyin işlevi etkilendi, öyleyse anlatılan her şey uydurma” demek de “kişi bir şey hatırladı, öyleyse öteki dünyayı gördü” demek de kanıtın taşıyamayacağı yükü ona bindirir. Ölçülen şey, anlatılan şey ve o anlatıdan çıkarılan metafizik sonuç ayrı basamaklardır.

Yakın ölüm deneyimleri ne gösteriyor?

AWARE araştırmaları, canlandırma sonrasında bilinç ve hatırlamaya ilişkin anlatıları ileriye dönük olarak incelemeye çalıştı. Hollanda’da 344 canlandırılmış hastayı izleyen çalışma da bu araştırma tarihinde önemli bir yer tutar. Bulgular birbirinden farklı deneyimler ve ciddi yöntem sorunları gösterir; hepsini tek bir “cennetin kanıtı” başlığı altında toplamak dürüst olmaz. Çalışmaların örneklemleri, kayıt yöntemleri ve gözlemleri için AWARE I, AWARE II ve yakın ölüm deneyimlerini değerlendiren dosyayı ayrı ayrı okuyabilirsiniz.

Bir insanın anlatısı kendisi için derinden gerçek olabilir. Bununla birlikte, deneyimin kendisini doğrulamakla deneyimin teolojik yorumunu doğrulamak aynı iş değildir. Anlatılar birbirleriyle de her zaman uyuşmaz. Kutsal Kitap’ı bir deneyimin sonucuna göre yeniden yazmak yerine, deneyimi hem bilimsel hem ruhsal yönden dikkatle tartmak gerekir.

Kutsal Kitap bu soruya nasıl konuşur?

Kutsal Kitap ölümün gerçekliğini yumuşatmaz. Aynı zamanda umudu, insanın kendi başına geri dönüp anlattığı izlenimlere bağlamaz. Pavlus, İsa Mesih’in ölümünü, gömülmesini ve dirilişini tanıklığın merkezine koyar (1. Korintliler 15:3-8). Ardından Mesih’in dirilişiyle imanlıların gelecekteki dirilişi arasındaki bağı kurar (1. Korintliler 15:12-28). Bu tarihsel ve teolojik iddia, bir hastanın beyin dalgalarıyla aynı türden soru değildir.

Bir araştırma Tanrı’nın vaadini laboratuvarda ispatlayamaz. Bundan, inancın araştırmadan kaçması gerektiği sonucu çıkmaz. İsa Mesih’in dirilişi tarih, tanıklık ve metinler açısından ciddi biçimde incelenebilir; doğa bilimlerinin yöntemi ise bu olayın tüm anlamını tek başına tayin etmez.

Dürüstçe nerede durabiliriz?

Ölüm sınırına yaklaşmış kişilerin deneyimlerini dinleyin; onları ne sömürün ne de küçümseyin. Araştırma bir şeyi belirsiz bıraktığında “bilmiyoruz” demekten çekinmeyin. Bir yakınını kaybettiyseniz, onun kaderi hakkında rastgele bir videonun kesin iddiasıyla kendinizi yük altında bırakmayın. Kutsal Kitap’ın açıkça söylediğiyle araştırmanın açık bıraktığı şeyi ayırın. Umut, her soruya hemen bir deney cevabı bulduğumuz için değil, İsa Mesih’in ölümü yenmiş olmasına ilişkin tanıklık yüzünden vardır.

Bir araştırma haberini okurken dört soru

Başlık “Bilim ölümden sonrasını kanıtladı” diyorsa önce araştırmanın kendisini arayın. Birinci soru: Kimler incelendi? Canlandırılmış hastalar mı, tehlike yaşamış ama kalbi durmamış kişiler mi, yoksa yıllar önce yaşadığını söyleyen bir grubun anıları mı? Gruplar değişince sonuç da değişir.

İkinci soru: Ne ölçüldü? Kalp ritmi, EEG, hastanın anlatısı ve dışarıdan doğrulanmış bir ayrıntı aynı türden veri değildir. Biri diğerinin yerine geçmez. Üçüncü soru: Ne zaman ölçüldü? Anlatının olaydan sonra alınması bazen kaçınılmazdır; fakat anlatılan anın hastanın tıbbi zaman çizelgesindeki yerine ilişkin belirsizliği de hesaba katmalıyız.

Dördüncü soru: Yazarlar hangi sonuca gerçekten varıyor? Çalışma “araştırmaya değer bir bilinç olgusu var” diyorsa bunu “cennetin haritası bulundu” diye aktarmayın. Aynı biçimde sonuçlar belirli bir iddiayı doğrulamıyorsa “insan deneyimi anlamsızdır” sonucuna da atlamayın. İyi okuma, hem şaşırtıcı bulgulara hem araştırmanın koyduğu sınırlara yer açar.

“Bilim açıklarsa Tanrı’ya yer kalmaz mı?”

Bir deneyimin biyolojik yönünü anlamak, yaşanan insan olayının bütün anlamını çözmek değildir. Sevginin beyindeki karşılıklarını araştırabiliriz; bu, sevginin yalnız bir ölçümden ibaret olduğu sonucunu zorunlu kılmaz. Tersinden de “şimdilik açıklayamadık, öyleyse Tanrı burada doğrudan kanıtlandı” diyemeyiz. Bilmediğimiz yere aceleyle Tanrı’yı koyarsak sonraki keşiften korkmaya başlarız.

Hristiyan inancı yaratılmış dünyanın düzenli biçimde araştırılabilmesini bir tehdit saymak zorunda değildir. Tıbbın acıyı azaltan çalışmasını şükranla karşılayabilir, ölüm ve yaşam hakkındaki daha büyük soruları da açıkça sorabiliriz. Bir yöntem kendi alanında ne kadar iyi olursa olsun, ona sormadığı soruların cevabını yüklememeliyiz.

Araştırma kaynakları

• Parnia ve diğerleri, AWARE I, Resuscitation (2014).
• Parnia ve diğerleri, AWARE II, Resuscitation (2023).
• van Lommel ve diğerleri, Hollanda ileriye dönük çalışma, The Lancet (2001).
• 1. Korintliler 15, TCL02.