İsa Neden Öldü?

Günah yalnız “hata” değildir

Çarmıhın gereksiz veya aşırı görünmesi çoğu zaman günahın küçük görülmesiyle başlar. Eğer günah yalnız insanın zaman zaman yaptığı yanlış seçimlerse, İsa’nın ölümü gerçekten orantısız görünebilir. Birkaç ahlaki kusur için neden böylesine ağır bir çözüm gerekli olsun?

Kutsal Kitap günahı bundan daha derin anlatır. Günah yalnız kural ihlali değil, Yaratıcı’ya karşı başkaldırıdır. İnsan Tanrı’yı onurlandırmak yerine yaratılmış şeyleri merkeze alır; Tanrı’nın buyruğunu bozmakla kalmaz, kendi yaşamı üzerinde son söz sahibi olmak ister. Romalılar 1–3 bu yüzden insanlığın problemini birkaç kötü insanın davranışı olarak değil, bütün insanlığı kapsayan bir suçluluk durumu olarak anlatır (Rom. 1–3).

Bu noktada Tanrı’nın kutsallığı önemlidir. Tanrı iyi ile kötüyü keyfine göre adlandıran güçlü bir varlık değildir. O’nun adaleti kendi kutsal karakterinin ifadesidir. Kötülüğü önemsiz sayması merhamet değil, adaletsizlik olurdu. İnsan mahkemesinde hâkimin ciddi kötülüğü sırf “Ben bağışlayıcıyım” diyerek cezasız bırakmasını erdem saymayız. Kutsal Kitap da Tanrı’nın lütfunu adaletinin iptali üzerine kurmaz.

Romalılar 3’ün çarmıhı anlatırken “Tanrı’nın adaletini göstermek” üzerinde ısrar etmesi tam bu yüzden önemlidir. Tanrı günahkârı aklarken adil olmaktan vazgeçmez; Pavlus’un ifadesiyle Tanrı hem adil hem de İsa’ya iman edeni aklayan olarak görünür (Rom. 3). Çarmıh, Tanrı’nın “günah önemli değil” demesi değildir. Tam tersine, günahın ne kadar ciddi, lütfun da ne kadar pahalı olduğunu aynı anda açığa çıkarır.

Tanrı neden sadece affetmedi?

Bu itirazın arkasında gerçek bir soru vardır. Biz birbirimizi bazen hiçbir ödeme talep etmeden bağışlayabiliyorsak Tanrı neden aynısını yapmasın?

Aslında insan bağışlamasında bile kötülüğün bedeli buharlaşmaz. Birisi malınızı yok ederse ve onu bağışlarsanız zarar yine birileri tarafından taşınır. Alacağınızı silerseniz mali kaybı siz üstlenirsiniz. İhaneti bağışlarsanız yapılanın ahlaki ağırlığını “hiç olmamış” saymazsınız; intikamdan vazgeçer, acıyı başka bir biçimde taşırsınız. Bu benzetmeler Tanrı’nın kefaretini bütünüyle açıklamaz, fakat bağışlamanın “bedelsizmiş gibi” görünmesinin çoğu zaman bedeli kimin üstlendiğini gizlediğini gösterir.

Kutsal Kitap’ta Tanrı günahı başkasına ödeten uzak bir alacaklı değildir. Kurtuluşun bedelini kendisi sağlar. 2. Korintliler 5, Tanrı’nın Mesih’te dünyayı Kendisiyle barıştırdığını söyler. Romalılar 5 ise Tanrı’nın sevgisini Mesih’in “biz daha günahkârken” bizim için ölmesiyle gösterdiğini belirtir (Rom. 5). Yani çarmıh sevgisiz bir Tanrı’yı sevmeye ikna etmez. Çarmıh zaten seven Tanrı’nın günahı adaletle ele alarak kurtarmasının yoludur.

Bu yüzden “Tanrı bağışlamak için kan görmek zorundaydı” gibi kaba bir ifade Hristiyan öğretisini çarpıtır. Daha doğru cümle şudur: Kutsal ve adil Tanrı, kendi sevgisiyle günahkârı kurtarmayı amaçladı ve bu kurtuluşu kendi Oğlu’nun gönüllü kefaret ölümü aracılığıyla gerçekleştirdi.

Eski Antlaşma neden kurban diliyle doludur?

Çarmıh birdenbire ortaya çıkan yabancı bir fikir değildir. Eski Antlaşma’nın kurban ve antlaşma dili, Yeni Antlaşma’nın Mesih’in ölümünü nasıl anlattığını anlamamız için bir sözlük oluşturur.

Burada bütün kurbanları tek işleve indirgememek gerekir. Levililer’de yakmalık sunular, esenlik sunuları, günah/arınma sunuları ve suç sunuları aynı şeyi birebir tekrar etmez. Bazılarında adanma, bazılarında paydaşlık, bazılarında arınma ve suçun giderilmesi öne çıkar. Fakat bütün sistem boyunca ortak bir gerçek görünür: günah, kutsal Tanrı’yla ilişkiyi bozar ve Tanrı bu ilişkiyi kendi belirlediği kurban düzeni aracılığıyla onarır.

Özellikle Levililer 16’daki Kefaret Günü dikkat çekicidir. Bir hayvanın kanı kutsal alanın arındırılmasıyla ilişkilendirilirken diğer keçinin üzerine halkın suçları simgesel olarak yüklenir ve keçi onları uzaklaştırır (Lev. 16). Burada arınma ve suçun taşınması aynı büyük kefaret gününün farklı yönleridir.

Yeşaya 53 ise kurban dilini bir kişinin acısı üzerinde yoğunlaştırır. RAB’bin Kulu başkalarının suçları nedeniyle yaralanır, onların suçunu taşır ve birçoklarını doğru sayılmaya götürür (Yşa. 53). Yeni Antlaşma yazarlarının İsa’nın ölümünü bu metinle ilişkilendirmesi tesadüf değildir. 1. Petrus 2, Mesih’in günahlarımızı kendi bedeninde çarmıha taşıdığını söyler (1Pe. 2).

Kurban sistemi kendi başına son çözüm değildir. İbraniler’in temel argümanı tam da budur: tekrar tekrar sunulan hayvan kurbanları nihai temizliği sağlayamaz; Mesih kendisini “bir kez” sunarak tamamlanmış bir kurban getirir (İbr. 9–10). Eski antlaşmadaki gölgeler Mesih’te sonuna ulaşır.

İsa kendi ölümünü nasıl anlattı?

İsa’nın çarmıhı hakkında yalnız daha sonraki havarilerin yorumlarına sahip değiliz. Müjde anlatılarında İsa yaklaşan ölümünü kendisi de kurtarıcı bir amaçla açıklar.

Markos 10:45’te İnsanoğlu’nun hizmet edilmeye değil hizmet etmeye ve yaşamını “birçokları uğruna fidye” olarak vermeye geldiğini söyler. Buradaki “uğruna” dili temsil ve ikame boyutunu taşır: O’nun yaşamı başkalarının özgürleşmesi için verilir.

Son akşam yemeğinde İsa ekmek ve kâseyi yaklaşan ölümüyle ilişkilendirir. Kâseyi “yeni antlaşma” ve kendi kanıyla bağlar (Luk. 22). Bu, Yeremya 31’de vaat edilen yeni antlaşmanın bağışlanma vaadini ve Sina’daki antlaşma kanı dilini çarmıhta bir araya getirir. İsa’nın ölümü yalnız bireysel suçluluğu gidermekle kalmaz; Tanrı’nın yeni antlaşma halkını kuran ölüm olur.

Ve İsa ölümünü gönüllü olarak verdiğini özellikle belirtir. Yuhanna 10’da yaşamını kimsenin kendisinden zorla almadığını, onu kendi isteğiyle verdiğini söyler (Yu. 10). Bu nokta, haçın “Baba Oğul’a karşı” gerçekleşen bir şiddet eylemi gibi anlatılmasını engeller. Oğul itaat eder, ama isteksiz kurban değildir. Baba ve Oğul kurtuluş amacında birbirine karşı değil, aynı ilahi iradede birliktedir.

Cezai ikame ne demektir?

Reform teolojisinin haç öğretisinin merkezinde cezai ikame vardır. İfade teknik gelebilir; düşünce daha sadedir: Mesih günahkârları temsil ederek onların yerine geçer ve günahın hak ettiği hükmü üstlenir.

2. Korintliler 5:21, günah bilmeyen Mesih’in bizim uğrumuza günahla ilişkilendirildiğini ve bizim O’nda Tanrı’nın doğruluğu olabilelim diye bunu yaptığını söyler. Galatyalılar 3:13, Mesih’in bizim uğrumuza lanet olduğunu söyler. 1. Petrus 2:24, günahlarımızı kendi bedeninde taşıdığını belirtir. Romalılar 3 ise Mesih’in kanıyla gerçekleşen kefareti Tanrı’nın adaleti ve bizim aklanmamızla ilişkilendirir.

Burada “ceza” kelimesi önemlidir çünkü sorun yalnız kirlenme veya esaret değildir; gerçek suçluluk da vardır. “İkame” de önemlidir çünkü Mesih yalnız yanımızda acı çekmez, bizim yerimize hareket eder. Kendisinde günah bulunmayan temsilcimiz, bize ait hükmün yükünü taşır.

Westminster İman Açıklaması bu yüzden Mesih’in “yetkin itaati ve kendisini bir kez kurban olarak sunmasıyla” Baba’nın adaletini tam olarak karşıladığını ve kendisine verilenler için barışma ile sonsuz mirası satın aldığını söyler. Dort Kanonları da bizim sağlayamadığımız tatmini Tanrı’nın merhametle kendi Oğlu’nda sağladığını ve Mesih’in “bizim yerimize” günah ve lanet taşıdığını açıkça ifade eder.

Bu öğreti Tanrı’nın merhametini küçültmez; onun ne kadar ileri gittiğini gösterir. Tanrı kurtuluşun bedelini günahkârın ödemesini beklemez. Günahkârın ödeyemediğini Mesih üstlenir.

“Suçsuz birini cezalandırmak nasıl adalet olabilir?”

Cezai ikameye yöneltilen en ciddi itirazlardan biri budur. Eğer bir hâkim suçlu kişiyi serbest bırakıp sokaktan rastgele masum birini hapse gönderse buna adalet demeyiz. Öyleyse çarmıhta ne farklıdır?

Öncelikle Mesih rastgele seçilmiş üçüncü bir kişi değildir. Hristiyan inancında İsa Mesih beden almış Oğul’dur; Tanrı’nın kendisi kurtarma işinde etkin olarak yer alır. “Tanrı Mesih’te dünyayı Kendisiyle barıştırıyordu” ifadesi bu nedenle önemlidir (2Ko. 5). Çarmıh, Tanrı’nın borcu ilgisiz bir masuma yüklemesi değil, kurtuluşun bedelini Mesih’te kendisinin taşımasıdır.

İkincisi, Mesih gönüllü temsilcidir. Yuhanna 10’da yaşamını kendi isteğiyle verdiğini söyler. O’nun itaati cebir altında değildir. Filipililer 2 de Oğul’un kendisini alçaltarak ölüme, hatta çarmıh ölümüne kadar itaat ettiğini anlatır (Flp. 2).

Üçüncüsü, Kutsal Kitap insanlığı temsilciler üzerinden düşünür. Romalılar 5’te Adem’in itaatsizliği ile Mesih’in itaati arasında açık bir temsil ilişkisi kurulur. Adem insanlığın düşüşünde temsilî baştır; Mesih ise yeni insanlığın başı olarak itaat eder (Rom. 5). Çarmıhtaki ikame, hukuki bir hile değil, Mesih’in kendisine ait halkla kurduğu gerçek antlaşma birliği içinde anlaşılır.

Bu, bütün felsefi soruları tek cümlede çözmez. Temsil ve sorumluluğun nasıl ilişkilendiği ciddi bir konudur. Fakat eleştirinin bazen varsaydığı “Tanrı bir suçlu yerine ilgisiz, isteksiz ve rastgele bir masumu cezalandırdı” tablosu Yeni Antlaşma’nın anlattığı çarmıh değildir.

Bu, insan kurbanının dinsel bir biçimi mi?

Hayır. Pagan insan kurbanı düşüncesinde insanlar tanrıları yatıştırmak, onlardan bereket koparmak veya öfkelerini söndürmek için bir insan sunar. Müjde’nin hareket yönü tersidir. İnsan Tanrı’ya kurtuluş bedeli sağlamaz; Tanrı kurtuluşu kendisi sağlar. Oğul dışarıdan seçilmiş bir kurban değil, beden almış ilahi Oğul’dur ve yaşamını gönüllü olarak verir.

Bu nedenle çarmıh “Tanrı insan kanına ihtiyaç duyuyordu” cümlesine indirgenemez. Kutsal Kitap’ın iddiası, günahın adalet gerektiren gerçek bir kötülük olduğu ve Tanrı’nın bu adaleti ihlal etmeden günahkârı kurtarmak için bedeli kendi kurtarıcı eyleminde taşıdığıdır. İnsan kurbanı Tanrı’nın yasasında yasaklanır; Mesih’in kendisini bir kez sunması ise Tanrı-insan Aracı’nın benzersiz ve tekrarlanamaz eylemidir.

Baba Oğul’u sevmeyi bıraktı mı?

Çarmıh anlatılırken bazen Üçlübirlik sanki parçalanmış gibi konuşulur: öfkeli Baba, sevilen Oğul’u dışarı atar; Baba ile Oğul arasındaki ilahi birlik kırılır. Kutsal Kitap bizi böyle bir sonuca götürmez.

İsa çarmıhta Mezmur 22’nin “Tanrım, Tanrım, beni neden terk ettin?” sözlerini söyler. Bu terk edilmişlik dili gerçektir ve haçın yargı boyutunu hafifletmemeliyiz. Mesih günahın lanetini ve yargının dehşetini bizim için taşır. Fakat bundan Üçlübirlik’in ontolojik olarak parçalandığı veya Baba’nın Oğul’u artık sevmediği sonucu çıkmaz.

Yeni Antlaşma tersine, haçın Baba ile Oğul’un ortak kurtuluş amacı içinde gerçekleştiğini gösterir. Baba Oğul’u gönderir; Oğul kendisini gönüllü verir; İbraniler 9:14 Mesih’in kendisini “sonsuz Ruh aracılığıyla” Tanrı’ya sunduğunu söyler. Kurtuluşun en karanlık anında bile Baba, Oğul ve Kutsal Ruh birbirine rakip değildir.

Bu nedenle cezai ikameyi savunurken Üçlübirlik öğretisini kaybetmemeliyiz. Mesih’in bizim yerimize yargıyı taşıması gerçektir; fakat bunu bir ilahi şahsın başka bir ilahi şahsa karşı ahlaki kopuşu gibi anlatmak yanlış olur.

Fidye, barışma ve kurtuluş

Kutsal Kitap aynı olayı farklı açılardan anlatır. Bu imgelerin her biri çarmıhın başka bir sonucunu görünür kılar.

Fidye dili, esaretten özgürlüğe çıkışı vurgular. Markos 10:45’te İsa yaşamını birçokları uğruna fidye olarak verir. 1. Petrus 1 de imanlıların geçici şeylerle değil, Mesih’in değerli kanıyla kurtarıldığını söyler (1Pe. 1). Burada vurgu fiyat hesabından çok, bizi eski efendilikten kurtaran bedelli özgürlüktedir.

Barışma dili, bozulan ilişkinin onarılmasını vurgular. Romalılar 5 düşmanken Mesih’in ölümü aracılığıyla Tanrı’yla barıştırıldığımızı söyler. 2. Korintliler 5 de barışmanın Tanrı’nın Mesih’te gerçekleştirdiği işi olduğunu belirtir. Günah yalnız mahkeme dosyası değildir; Tanrı’yla düşmanlık da üretir. Haç hem suçun hükmünü hem ilişkinin bozulmasını ele alır.

Kurtuluş/redemption dili ise kölelikten serbest bırakılmayı anlatır. Mesih’in ölümü bizi yalnız geçmiş suçlarımızdan değil, günahın üzerimizdeki efendiliğinden de kurtarır. Bu yüzden kefaret yalnız “cezadan kaçış bileti” değildir; yeni bir efendiye ait yeni bir yaşamın başlangıcıdır.

Bu imgeler cezai ikamenin rakibi değildir. Suç kaldırılmadan gerçek barışma nasıl olacak? Lanet taşınmadan antlaşma bereketi nasıl gelecek? Borç iptal edilmeden esaretin hukuki zemini nasıl kırılacak? Kutsal Kitap bunları tek kurtuluş olayının iç içe geçmiş yönleri olarak sunar.

Muzaffer Mesih: İsa haçta kimi yendi?

Yeni Antlaşma çarmıhı aynı zamanda zafer olarak anlatır. İbraniler 2, İsa’nın ölüm aracılığıyla ölüm gücüne sahip olanı etkisiz kıldığını ve ölüm korkusuyla köle olanları özgürleştirdiğini söyler (İbr. 2). Koloseliler 2 ise yönetimleri ve hükümranlıkları etkisiz bırakıp onlar üzerinde zafer kazandığını belirtir.

Bu yön bazen Christus Victor — “Muzaffer Mesih” — adıyla anılır. Kutsal Kitap’taki gerçek bir temadır. İsa şeytana, günaha ve ölüme karşı zafer kazanır. Fakat bu zaferi cezai ikamenin alternatifi hâline getirmek gereksizdir.

Koloseliler 2 bunu özellikle açık gösterir. Pavlus önce bize karşı duran borç kaydının ortadan kaldırıldığını ve çarmıha çivilendiğini söyler; hemen ardından ruhsal güçlerin silahsızlandırılmasını anlatır (Kol. 2). Borç silinir; sonra suçlayan güçlerin elindeki silah alınır. Bağışlanma ile zafer aynı haçta birleşir.

Bu nedenle Reform okumasında cezai ikame ile Christus Victor arasında seçim yapmak zorunda değiliz. Mesih düşmanlarımızı yener; bunu günahın suçunu gerçekten gidererek, laneti taşıyarak ve ölümün hakkını kırarak yapar. Haç hem sunak hem savaş alanıdır.

Yeni antlaşma neden “kan” ile kurulur?

İsa son akşam yemeğinde kâseyi “kanımla kurulan yeni antlaşma” diye açıklar. Bu söz yalnız dramatik bir ölüm öngörüsü değildir. Yeremya 31’de vaat edilen yeni antlaşmanın merkezinde günahların bağışlanması ve Tanrı’nın yasasının yüreklere yazılması vardır (Yer. 31). İsa kendi ölümünü bu vaadin gerçekleşmesiyle ilişkilendirir.

İbraniler 8–10 aynı çizgiyi geliştirir. Mesih yeni antlaşmanın aracısıdır; kendi kanıyla bir kez girerek kalıcı kurtuluş sağlar. Hayvan kanı tekrar tekrar sunulurken Mesih’in kurbanı tekrarlanmaz. Bunun nedeni Hristiyan ibadetinin daha güçlü bir ritüel bulmuş olması değil, Mesih’in kişisinin ve kurbanının eşsiz olmasıdır.

Dort Kanonları da Mesih’in ölümünün “yeni lütuf antlaşmasını gerçekten kurduğunu” özellikle vurgular. Çarmıh yalnız Tanrı’nın bize yeniden bir şans verme hakkı kazanması değildir. Mesih kendi ölümüyle kurtuluşu gerçekten sağlar ve antlaşma halkını kendi kanıyla satın alır.

Aklanma: Haç mahkeme dilinde ne başardı?

Aklanma, Tanrı’nın günahkârı doğru saymasıdır. Reform teolojisinde bu, insanın içsel olarak önce yeterince iyi hâle getirilmesi nedeniyle verilmiş bir ödül değildir. Tanrı günahkârı Mesih’in doğruluğu temelinde kabul eder.

Westminster İman Açıklaması 11, aklanmayı bizim içimizde yapılan işe veya iman eyleminin kendisine değil, Mesih’in itaati ve tatmininin bize sayılmasına bağlar. Bu yüzden haç aklanmanın merkezindedir. Mesih’in günahımızı taşıması yalnız cezanın ortadan kalkması değildir; O’nun doğruluğu da imanla bize sayılır.

2. Korintliler 5:21’in çarpıcı karşılığı burada görülür: günah bilmeyen Mesih bizim uğrumuza günahla ilişkilendirilir; biz de O’nda Tanrı’nın doğruluğu oluruz. Bu, günahkârın kendi ahlaki başarılarını Tanrı’ya sunması değil, Mesih’e sığınmasıdır.

Bu nedenle Reform Müjdesi “İsa senin için öldü, şimdi yeterince iyi yaşayarak bunu tamamla” demez. Kurtuluşun temeli Mesih’in tamamlanmış işidir. İyi işler kurtuluşun fiyatı değil, kurtarılmış yaşamın meyvesidir.

Bu yazıyı okuyorsanız soru artık yalnız tarihsel değil

“İsa neden öldü?” sorusu bir noktadan sonra yalnız teoloji tarihinin konusu olarak kalamaz. Eğer Yeni Antlaşma’nın anlattığı doğruysa çarmıh, insanlığın genel problemi hakkında konuşurken sizin ve benim hakkımızda da konuşur.

Belki Hristiyanlığa uzaktan bakıyorsunuz. “Tanrı varsa neden kan istesin?” diye düşünüyor olabilirsiniz. Belki yıllardır kilisedesiniz ama çarmıh sizin için hâlâ “İsa beni sevdiği için öldü” cümlesinden ileri gitmedi. Belki de suçluluğunuzu azaltmak için daha iyi yaşamaya çalışıyor, Tanrı’nın sizi sonunda yeterli bulacağını umuyorsunuz.

Müjde bunların hiçbirinde sizi kendi performansınıza geri göndermez. Önce gerçeği söyler: Günah gerçektir. Tanrı kutsaldır. Yargı gerçektir. Sonra aynı ciddiyetle başka bir gerçeği ilan eder: Mesih günahkârlar için öldü.

Hristiyan çağrı, çarmıh hakkında yalnız doğru teoriyi seçmek değildir. Tövbe edip İsa Mesih’e güvenmektir. Kendi doğruluğunuzu savunmayı bırakıp O’nun doğruluğuna sığınmaktır. Borcunuzu kendiniz ödemeye çalışmayı bırakıp Mesih’in tamamlanmış işine dayanmanızdır.

Bu çağrı araştırmayı yasaklamaz. Tam tersine, çarmıhın ne anlama geldiğini araştırın. Müjdeleri okuyun. Romalılar 3–5’i, 2. Korintliler 5’i, İbraniler 9–10’u ve Yeşaya 53’ü inceleyin. İtirazlarınızı saklamayın. Fakat çarmıhı sonsuza dek yalnız dışarıdan incelenecek bir fikir hâline de getirmeyin. Yeni Antlaşma sizi seyirci olarak bırakmaz.

Soru sonunda size döner: Mesih’in sizin yapamadığınızı sizin için yaptığı haberine ne cevap vereceksiniz?

Cezai ikame tek Reform kefaret modeli midir?

Hayır. “Merkezî” ile “tek” aynı şey değildir. Reform teolojisi cezai ikameyi günahın suç ve yargı boyutunu açıklayan merkezî çerçeve olarak görür; fakat Kutsal Kitap’taki kurban, fidye, barışma, antlaşma ve zafer temalarını bunun içine alır. Bu temalardan birini ortadan kaldırmak haçın Kutsal Kitap’taki zenginliğini azaltır.

“Kefaret” ve “barışma” aynı şey midir?

Yakın ilişkilidir ama vurgu farklıdır. Kefaret dili günahın ve yargının nasıl ele alındığını; barışma dili bozulan ilişkinin nasıl onarıldığını öne çıkarır. Romalılar 3 adalet ve kefaret dilini, Romalılar 5 ve 2. Korintliler 5 barışma dilini belirgin biçimde kullanır.

Hilastērion Romalılar 3:25’te ne demektir?

Terimin “kefaret sağlayan kurban”, “yatıştırma/propitiation” veya Kefaret Günü’ndeki “bağışlanma kapağı/mercy seat” arka planıyla nasıl çevrileceği tartışılmıştır. Ana metin bu sözcük tartışmasını okuyucunun üzerine yüklemedi. Fakat hangi çeviri ayrıntısı benimsenirse benimsensin Romalılar 3:21–26’nın ana argümanı değişmez: Mesih’in kanıyla bağlantılı kurtarıcı eylem Tanrı’nın adaletini gösterir ve iman edeni aklamasının temelidir.

Kefaretin kapsamı hakkında Reform görüşü nedir?

Dort Kanonları Mesih’in ölümünün değerini bütün dünyanın günahlarına fazlasıyla yeterli olarak tanımlar; aynı zamanda Tanrı’nın kurtarıcı amacının seçilmişler için etkin biçimde gerçekleştiğini öğretir. Bu dosyanın ana sorusu “Mesih kimin için öldü?” tartışması olmadığı için konu ayrıntılı biçimde açılmadı.